Lekcije iz Rumunije za pravosudnu reformu u Makedoniji

24/03/2008

Mjere bi se trebale uspostaviti i biti nepovratne prije, a ne nakon što zemlja kandidat postane članica EU, kaže bivša ministrica pravde Rumunije Monica Macovei, trenutno savjetnica makedonske vlade.

Valentina Pop za Southeast European Times -- 24/03/08

Bivša rumunska ministrica pravde Monica Macovei. [Getty Images]

Glavna lekcija koju i EU i Makedonija uče iz pristupanja Rumunije je da se reforme i antikorupcione mjere moraju načiniti nepovratnima prije pridruživanja EU -- a ne nakon toga, kad politička volja opada, izjavila je bivša ministrica pravde Rumunije Monica Macovei u intervjuu za Southeast European Times.

Macoveijeva je naišla na široko odobravanje u EU zbog svojih odvažnih reformi u pravosuđu i borbe protiv korupcije, glavnog problema s kojim se Rumunija suočavala prije nego što je 2007. postala država članica. Iako nije bila politički opredijeljena, Macoveijeva je bila primorana na napusti funkciju tokom reorganizacije vlade u proljeće 2007. Ona je trenutno savjetnica vlade u Skoplju u oblasti reforme pravosuđa.

Na pitanje da li nakon iskustva EU s Rumunijom vidi ikakve konsekvence po zemlje kandidate poput Makedonije, Macoveijeva je odgovorila: "Definitivno da."

"Glavna konsekvenca za EU trebala bi biti da u obzir uzima samo obavljene stvari i ustanovljene dobre prakse, a ne obećanja o nekim zakonima, koji se malo ili nikako ne sprovode. Sve to je povezano s političkom voljom, za koju se pokazalo da dramatično opada nakon pristupanja EU," rekla je ona.

"Gledajući unatrag, mislim da smo to trebali i očekivati, kao direktnu posljedicu borbe protiv korupcije na visokom nivou u zemljama gdje ima korumpiranih političara. Oni su ti koji odlučuju i oni uzvraćaju kad god je njihov 'imunitet' od krivične istrage ugrožen ili kad riskiraju da će izgubiti sredstva i privilegije stečene tokom maglovite tranzicije," kaže ona. "Stoga kod narednog vala pristupanja EU mora osigurati da se reforme, a posebno reforme političke klase putem antikorupcionih mjera, ozbiljno izvrše i da taj proces bude zaista nepovratan."

Što se tiče zemalja kandidata za EU, Macoveijeva očekuje da je naučena lekcija sljedeća: "promovirati političare i profesionalno osoblje voljno i sposobno da pokrene, podrži i gura duboke, bolne i stvarne reforme, čak i ako su potrebne političke žrtve. Nepovratne, stvarne promjene su ono što ljudi u zemljama kandidatima žele i što im se mora dati. Kad se to desi, pristupanje EU dolazi prirodno."

Najoštriji koraci koje bi vlada Makedonije trebala preduzeti, prema mišljenju Macoveijeve, su uspostava sistema sređene baze podataka za službe za provedbu zakona i potpuna provedba specijalnih istražnih mjera u krivičnim predmetima, uz istovremeno garantiranje građanskih prava. Također su potrebni dalji amandmani na zakon o političkom finansiranju i kampanjama, u cilju osiguravanja potpune transparentnosti, kontrole i sankcija.

Evropski povjerenik za proširenje Olli Rehn (lijevo) i makedonski premijer Nikola Gruevski (desno) otkrivaju ploču na novoj zgradi misije EU 7. marta u Skoplju. [Getty Images]

Makedonija također treba provesti zakon u vezi sa sukobom interesa i osigurati transparentnost u upravi, dodala je bivša ministrica pravde. "Generalno gledano, potrebni su napori na punoj i propisnoj provedbi već postojećih odredbi u borbi protiv korupcije. Domaće napore podržavaju Evropska komisija i ostali međunarodni akteri prisutni u Makedoniji, i ja sam uvjerena da će se ta podrška u narednom periodu i povećavati," kaže ona.

Kad su u pitanju mjere iz Rumunije koje bi mogle usvojiti Makedonija ili neka druga zemlja kandidat, Macoveijeva je naglasila Antikorupcijsku direkciju, čiji tužioci vrše istrage o korumpiranosti i prijevarama na visokom nivou. "Odabir tužilaca koji će raditi u takvoj jednom takvom odjeljenju je od presudne važnosti," rekla je ona. "Oni moraju posjedovati jaku individualnu nezavisnost i profesionalizam. Pored toga, na punom raspolaganju takvom odjeljenju moraju biti specijalna istražna sredstva, fondovi i finansijski stručnjaci. Makedonija ima odjeljenje tužilaca nadležnih za organizirani kriminal i korupciju, koje je u protekloj godini vršilo istrage u važnim predmetima i čiji se tužioci intenzivno obučavaju."

"Međutim, potrebni su dalji koraci, posebno kad je u pitanju upotreba specijalnih istražiteljskih sredstava i mjera tajnog praćenja. Organizirani kriminal i korupcija ne mogu se rješavati starim mjerama u istrazi. U Makedoniji, ja trenutno radim s domaćim vlastima i međunarodnim akterima na jačanju provedbe postojećih zakona o mjerama praćenja i na proširivanju njihove primjene," pojasnila je Macoveijeva.

Još jedna korisna mjera usmjerena na rješavanje i prevenciju korupcije je definirati sukob interesa kao krivično djelo, kao i obaviti "testiranje integriteta" kad se za državne službenike sumnja da su korumpirani. Macoveijeva je izjavila da u Makedoniji ona predlaže krivično djelo "nezakonitog bogaćenja", predviđeno u Konvenciji UN protiv korupcije.

"Također bih htjela naglasiti da su neke odredbe poreskog zakona u Makedoniji naprednije od rumunskih. Postoji mjera oporezivanja od 70% za onu imovinu koja se ne može zakonski pravdati. Dosljedna provedba te mjere otpočela je početkom 2008," izjavila je bivša rumunska ministrica pravde.

Što se tiče neuklonjivosti sudaca i tužilaca, Macoveijeva je izjavila da je Makedonija nedavno riješila taj problem uspostavom Sudačkog vijeća za suce, a Vijeće za tužioce će biti uspostavljeno tokom 2008. I suci i tužioci u Makedoniji trenutno imaju takozvani doživotni mandat (do penzije).

Međutim, i Rumunija i Makedonija, kao i druge post komunističke zemlje, preskočile su prvi korak neophodan za reformu pravosudnog sistema -- ispit na nivou cijele zemlje profesionalne sposobnosti i integriteta postojećih sudaca i tužilaca, kaže Macoveijeva.

"Nažalost, i Rumunija i Makedonija požurile su da svim članovima pravosudnog sistema daju nezavisnost i neuklonjivost, bez proste provjere ko su ti pojedinci koji će dobiti takve garancije," kaže ona. "Očekivanje zajedničko za mnoge je bilo da će, kad zakonom dobiju nezavisnost i neuklonjivost, pripadnici komunističkog pravosuđa postati u potpunosti nezavisni profesionalci." To očekivanje, kaže Macoveijeva, pokazalo se pogrešnim.

"Sad imamo mnogo sudaca i tužilaca koji se osjećaju dovoljno 'nezavisni' da bi bili korumpirani, neprofesionalni i nesposobni, te se pozivaju na 'nezavisnost' kad god dođe do kritika. "Do pročišćenja sistema, sad povjerenog pravosudnim vijećima, ne dolazi. Ta vijeća, koja nisu nikom odgovorna -- i pri tom imam u vidu uglavnom primjer iz Rumunije -- rade kao kooperativa i štite greške u sistemu."

Glavni izazovi koji stoje pred vladom Makedonije isti su kao oni u Rumuniji, kaže Macoveijeva. To su između ostalog održavanje političke volje u vladi, postizanje političkog konsenzusa i okupljanje podrške za reforme, poduzimanje koraka ka reformi političke klase, te osiguravanje stvarne provedbe i nepovratnosti antikorupcionih mjera.